نشست‌های مرکز حافظ‌ شناسی

سیصدوبیست‌وششمین نشست مرکز حافظ‌شناسی و کرسی پژوهشی حافظ

با عنوان «زیبایی‌شناسی غزل‌های حافظ»

سیصدوبیست‌وششمین نشست مرکز حافظ‌شناسی و کرسی پژوهشی حافظ با موضوع نشست زیبایی‌شناسی غزل‌های حافظ روز یکشنبه ۲۴ شهریورماه ١٣۹٨، ساعت ۱۷.۳۰ در سالن غزل تالار حافظ شیراز برگزار شد.

در این نشست که با همکاری اداره‌ی کل فرهنگ ارشاد اسلامی و مرکز پژوهش‌های زبان و ادبیات دانشگاه شیراز برگزار شد، دکترسعید حسام‌پور، استاد بخش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز و مدیر مرکز آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان به سخنرانی پرداخت.

ایشان در ابتدا ضمن سپاسگزاری از مرکز حافظ‌شناسی برای برگزاری نشست‌های علمی و فرهنگی جریان‌ساز در پیوند با حافظ، با خواندن ابیاتی از حافظ نظر مخاطبان را به نگاه حافظ به زیبایی‌شناسی جلب کرد و گفت: میراث‌های جاودان ادبی و هنری عرصه‌ی کوشش‌های فراوان ادیبان، هنرمندان، اندیشمندان و انسان‌هایی است که با آفرینش آثار فاخر و زیبای خود، لذت‌هایی ناب را به مخاطبان خود هدیه داده‌اند و کام آنان را شیرین ساخته‌اند.

وی تاکید کرد: بی‌تردید در گستره‌ی شعر جهانی، حافظ توانسته با هنرمندی ویژه‌ای تابلوهایی خلاقانه و ساحرانه بیافریند که تا همیشه پیش روی مخاطبان لذت‌آفرین و انرژی‌بخش باشد.

دکتر حسام‌پور با اشاره به نظرات صاحب‌نظران و نظریه‌پردازان مختلف درباره‌ی تعریف زیبایی و لذت‌ و عوامل آن‌ها گفت: زیبایی قابل احساس و ادراک هست، اما غیرقابل تعریف است و در نهایت، ریشه در نیازهای ما دارد.

ایشان افزود: به باور من، یکی از بنیادی‌ترین ریشه‌های زیبایی در شعر حافظ، با احساس نیاز مخاطبان در هم تنیده شده است؛ نیازهایی مانند شنیدن روایت، تعلیق و کشمکش، آفرینش شخصیت‌هایی اسطوره‌ای، گفت‌وگومندی، عصیان و ستیز با هستی و جهان و همچنین با اصحاب زور و تزویر، فرو رفتن در خود و… .

ایشان به عوامل مختلفی ازجمله: خرده روایت‌ها، تعلیق‌ها، کشمکش‌ها، تضاد‌ها، آشنایی‌زدایی‌ها و… به‌عنوان رمز ماندگاری و دلیل لذت‌بردن همیشگی و همه‌زمانی مخاطب از شعر حافظ پرداخت.

این حافظ‌پژوه یکی از ترفندهای اصلی حافظ را «خلق معشوق چندوجهی» در شعرش خواند و توضیح داد: در شعر شاعران دیگر ممدوح، معبود و معشوق جای خاص خود را دارند و مخاطب می‌تواند تفاوت این‌ها را درک کند، اما در شعر حافظ با زیرکی و زیبایی تمام چینش ابیات و خلق شخصیت‌ها به‌گونه‌ایست که ما می‌توانیم هم‌زمان شعر را مربوط به هرکدام از این شخصیت‌ها (معبود و معشوق و ممدوح) بدانیم و از آن لذت ببریم.

دکتر حسام‌پور، یکی دیگر از عوامل لذت‌بردن از شعر حافظ را «تنوع» در شعر حافظ دانست و ریشه‌ی آن را در نیازهای بشر معرفی کرد. وی گفت: حافظ هم‌زمان که به نیازهای جسمانی ما توجه می‌کند به نیازهای معنوی ما نیز می‌پردازد، او هم‌زمان به مسائل اجتماعی و فردی اشاره می‌کند. در شعر او هم‌زمان مفاهیم مربوط به حماسه، عرفان، ادبیات غنایی و تعلیمی وجود دارد و بدین‌ترتیب تنوع یکی از پررنگ‌ترین محورها در شعر حافظ است.

سیصدوبیست‌وپنجمین نشست مرکز حافظ‌شناسی و کرسی پژوهشی حافظ

با عنوان «مقایسه‌ی موسیقایی شعر حافظ و ترجمه‌های انگلیسی آن»

سیصدوبیست‌وپنجمین نشست مرکز حافظ‌شناسی و کرسی پژوهشی حافظ با عنوان «مقایسه‌ی موسیقایی شعر حافظ و ترجمه‌های انگلیسی آن»، در تاریخ ۳۰ تیرماه‌‌ ۱۳۹۸، با همکاری مرکز پژوهش‌‌های زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز، اداره‌ی کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس با حضور جمعی از دانشگاهیان و اهالی فرهنگ و هنر فارس، در سالن غزل مجموعه‌ی تالار حافظ برگزار شد.

در این مراسم نخست دکتر فریده پورگیو، مدیر امور بین‌المللی مرکز حافظ‌شناسی و استاد زبان و ادبیات انگلیسی دانشگاه شیراز، ضمن خوش‌آمدگویی به حاضران، به موضوع ترجمه‌ی اشعار حافظ پرداخت. وی با بیان این مقدمه که تاکنون ترجمه‌های بسیاری از اشعار حافظ به زبان‌های گوناگون منتشر شده است و این ترجمه‌ها طیفی از ترجمه‌ی‌ کلمه‌به‌کلمه تا برداشت آزاد را در بر می‌گیرد، گفت: مقاله و پژوهش‌های بسیاری در سنجش این ترجمه‌ها انجام شده است که شامل تصویرسازی، معادل‌سازی واژه‌ها، منظوم یا منثور بودن و… می‌شود.

ایشان تأکید داشت: ترجمه‌ی خوب، متعلق به مترجمانی است كه به زبان و ادب مبدأ و مقصد كاملاً مسلط هستند و آن را به گونه‌اي بليغ و به شكلي عميق درك می‌كنند. دکتر پورگیو با بیان این پرسش که: تسلط، دقيقاً به چه معناست؟ و مترجم مسلط به چه كسی گفته می‌شود؟ توضیح داد: به شخصی كه فقط زبان مقصد را متوجه می‌شود و صحبت می‌كند، يك مترجم مسلط گفته نمی‌شود؛ بلکه فرد ماهر و متخصص در اين زمينه، كسي است كه علاوه بر فهم دقيق كلمات و جملات و توانایی صحبت به زبان انگليسی، (در سطحی حرفه‌ای و عالی و مجهز به توانایی‌هایی نظير ترجمه‌ی مقاله يا ترجمه‌ی تخصصی)، درك درستی از ساختار و قواعد زبان مبدأ و مقصد دارد و می‌تواند واژه‌ها و عبارات را از بستر مادريشان به بستری با ويژگی‌های زبانی متفاوت انتقال دهد. ایشان تأکید کرد: مسلمٱ چنین مترجمی باید آشنایی کافی با شعر و ادب زبان مبدأ و مقصد داشته باشد.

در ادامه‌ی این مراسم آقای پیام درخشان‌فرد، کارشناس ارشد پژوهش هنر و استاد مدعو دانشکده‌ی هنر و معماری دانشگاه شیراز به بُعد هنری و موسیقیایی اشعار حافظ پرداخت. ایشان با بیان این مقدمه که پس از اولین آشنایی انگلیسی‌زبانان با اشعار حافظ در نیمه‌ی دوم قرن هجدهم، بیش از یک‌صد ترجمه‌ از آن‌ها انجام شده است، اما تنها برخی از مترجمان، اشعار را به نظم ترجمه نموده‌اند، به پژوهش خود در این‌باره (پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد ۱۳۹۴) اشاره کرد و گفت: تحقیق من از نوع میان‌رشته‌ای و توصیفی‌ـ مقایسه‌ای است که هدف از انجام آن، یافتن شیوه‌ای برای برگردان غزل حافظ در قالب شعر انگلیسی بوده است.

وی ابتدا به میزان آشنایی حافظ با موسیقی و ساز اشاره کرد و نشان داد که حافظ در این موضوع تبحر خاصی داشته است. سپس ابعاد شکل‌دهنده‌ی موسیقی در شعر فارسی و انگلیسی را به‌طور اجمالی معرفی کرد. ایشان در ادامه به دسته‌بندی غزلیات حافظ بر مبنای فرم و موسیقی (وزن) آن‌ها و نیز پربسامدترین آن‌ها پرداخت و گفت: از آنجایی که عنصر اصلی موسیقی‌ساز در شعر پارسی و انگلیسی ذاتاَ متفاوتند و امکان مقایسه‌ی ادبی این دو وجود ندارد؛ ریتم و نُت‌ موسیقی اشعار، تنها بستر ممکن برای مقایسه این دو ‌مقایسه است. درخشان‌فرد در پایان ریتم غزلیاتی که بیش‌ترین ترجمه را داشتند‌ با ترجمه‌ها مقایسه کرد و میزان نزدیکی و توانایی مترجمان را در انتقال ریتم اشعار نشان داد.

سیصدوبیست‌وچهارمین نشست حافظانه‌

یادمان «شادروان استاد هاشم جاوید»

سیصدوبیست‌وچهارمین نشست حافظانه‌ی مرکز حافظ‌شناسی و کرسی پژوهشی حافظ، به «یادمان شادروان استاد هاشم جاوید» اختصاص یافت و با حضور جمعی از دانشگاهیان، اهالی فرهنگ و هنر و خانواده‌ی محترم جاوید برگزار شد.

یادمان «شادروان استاد هاشم جاوید» در یکمین‌سال درگذشت او، به همت مرکز حافظ‌شناسی و کرسی پژوهشی حافظ، با همکاری اداره‌ی کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و مرکز پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی در تاریخ ۲۹خردادماه ۱۳۹۸ در سالن چمران دانشگاه شیراز برگزار شد.

در این مراسم نخست آقای دکتر کاووس حسن‌لی مدیر مرکز حافظ‌شناسی و کرسی پژوهشی حافظ، ضمن خوش‌آمدگویی به حاضران، از استاد تازه درگذشته ناصر امامی یاد کرد و گفت: ناصر امامی، ازجمله افرادی‌ست که سهم بزرگی در شناسنامه‌ی فرهنگ و ادب فارس دارد.

ایشان با ابراز تاسف از عروج بزرگان و شخصیت‌های نامدار فارس، اضافه کرد: همگان از اینکه این بزرگان ازدست‌رفته جایگزین داشته باشند، تردید دارند.

مدیر مرکز حافظ‌شناسی، استاد هاشم جاید را از سرمایه‌های عظیم و گرانمایه‌ی شیراز خواند و افزود: اگر حتی تنها کتاب حافظ جاوید از ایشان باقی مانده بود؛ ما را به تعظیم و سپاس در برابر دانش و اندیشه‌ی او وامی‌داشت.

در ادامه آقای دکتر رضا رستگاری، پژوهشگر دوره‌ی پسادکتری کرسی پژوهشی حافظ، اشاره‌ای کوتاه به‌زندگی مرحوم جاوید کرد و به معرفی ‌آثار مرحوم جاوید پرداخت که شامل اشعار، مقالات چاپ‌شده در مجلات قدیم، کتاب حافظ جاوید و تصحیح دیوان حافظ با همکاری استاد بهاءالدین خرمشاهی است.

ایشان ضمن اشاره به‌اهمیت بازخوانی متون گذشته و درنگ و دقت در آن‌ها افزود:

همه‌ی نویسندگان و پژوهشگران بزرگ، مانند استاد جاوید، آثار تحقیقی خود را پس از مطالعات بسیار و در دوران پختگی عرضه کرده‌اند.

دکتر رستگاری به ‌کتاب ارزشمند حافظ جاوید (چاپ اول 1375 – نشر فرزان‌روز) اشاره کرد و گفت: ‌دقت و ایجاز قلم نویسنده و شیوه‌ی تقریر پلکانی در نگارش مقالات، از شگردهای خاص مرحوم جاوید بوده است؛ درصورتی‌که هریک از مقالات کوتاه این کتاب که راهگشای مطالعات حافظ‌پژوهی است، می‌توانست با حواشی و تفصیلی ملال‌آور نوشته شود.

ایشان در ادامه به دانشنامه‌ی حافظ و حافظ‌پژوهی ذیل مدخل حافظ جاوید اشاره کرد و گفت: در این کتاب آمده است که کتاب حافظ جاوید حاوی 110 مقاله است؛ درحالی‌که چاپ دوم کتاب در سال 1377 با اصلاحات و الحاقات فراوان منتشر شد و تعداد مقالات کتاب به 121 رسید.

وی در پایان به دیوان حافظ (چاپ اول 1378 – نشر فرزان روز) پرداخت که براساس قرائت‌گزینی انتقادی از میان تصحیح‌های معتبر پیشین به‌چاپ رسیده و مصححان افزون‌بر روایت نسخ و دگرسانی‌های شعری، به‌مسأله‌ی درایت و درست‌خوانی شعر هم نظر داشته‌اند.

خانم لادن چالاک از نزدیکان مرحوم هاشم جاوید نیز، آخرین سخنران این نشست بود که درباره‌ی مرحوم هاشم جاوید گفت: استاد هاشم جاوید، در برابر بحران‌های اخلاقی جامعه‌ی معاصر حساس بود و هشدار می‌داد. او هنرمندی متعهد بود. تعهدی بزرگ برای حفظ اخلاقی که می‌پنداشت در جهان معاصر رو به فناست. هاشم جاوید می‌گفت و اصرار می‌ورزید که وظیفه‌ی تک تک ما حفظ و نگه‌داشتن ارزش‌هاست.

ایشان افزود: استاد جاوید همواره تأکید می‌کرد که تنها چیزی که امکان تکامل معنوی انسان را فراهم می‌کند، هنر است.

سیصدوبیست‌و‌سومین نشست حافظانه

«سبک‌شناسی پیکره‌بنیاد و کاربرد آن در شعر حافظ»

سیصدوبیست‌و‌سومین نشست مرکز حافظ‌شناسی و کرسی پژوهشی حافظ با عنوان «سبک‌شناسی پیکره‌بنیاد و کاربرد آن در شعر حافظ» در تاریخ ۲۸خردادماه‌‌ ۱۳۹۸، با همکاری اداره‌ی کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس و مرکز پژوهش‌‌های زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز، با حضور جمعی از دانشگاهیان دانشگاه شیراز و اهالی فرهنگ و هنر فارس، در سالن چمران دانشگاه شیراز برگزار گردید.

در این مراسم نخست دکتر کاووس حسن‌لی، مدیر مرکز حافظ‌شناسی ضمن خوش‌آمدگویی به حاضران و سپاسگزاری از دکتر مولودی، به زحمات سپاس‌برانگیز استاد خداپرستی اشاره کرد و گروه زبان‌شناسی و زبان‌های خارجه‌ی دانشگاه شیراز را از پیشگامان ایجاد پیکره‌ زبان فارسی دانست.

دکتر حسن‌لی به اهمیت منابع پایه‌ای همچون پیکره‌های زبانی برای مطالعات مختلف پرداخت و افزود: پیکره‌های زبانی امروزه با فناوری‌های جدید که امکان جستجوهای متنوع را می‌دهد، این منابع پایه‌ای و این داده‌های زبانی را بسیار کاربردی‌تر از گذشته کرده‌اند.

وی ایجاد و گسترش پیکره‌های زبانی را همچون سرمایه‌های خام اولیه و معادن عظیمی دانست که نه تنها در تحلیل‌های زبانی ارزشمندند بلکه برای بسیاری از تولیدات زبانی و ادبی نیز کارآمد و گره‌گشا هستند.

ایشان گفت: اگر این بانک‌های پیکره‌ای از محدوده‌ی واژگانی فراتر برود و ساختارهای نحوی و حتی کارکردهای هنری را هم فرابگیرد، در توصیفات زبانی و در تحلیل‌های اجتماعی زبان هم دستگیر پژوهشگران خواهد بود.

مدیر مرکز حافظ‌شناسی بیان داشت: با داشتن پیکره‌ی کامل زبانی از متون گذشته‌ی دیگر برای توصیف و تحلیل رفتارهای حافظ با زبان فارسی نیازی به فیش‌نویسی و صرف وقت بسیار برای گردآوری اطلاعات نخواهیم داشت. چون همه‌ی این اطلاعات در همان منابع و بانک‌های پیکره‌های گردآوری شده است.

در ادامه‌ی این مراسم دکتر امیرسعید مولودی، استاد زبان‌شناسی دانشگاه شیراز، به سبک‌شناسی پیکره‌بنیاد و شیوه‌ی کاربست آن در اشعار حافظ پرداخت.

ایشان با بیان این مقدمه که با ظهور زبان‌شناسی پیکره‌‌ای در دهه‌ی 60 غالباً تحلیل‌های دستی جای خود را به تحلیل‌های رایانه‌ای داده‌اند، گفت: تمرکز زبان‌شناسی پیکره‌ای روی روش‌ها و فرایندهای مطالعه‌ی زبان است و این حوزه‌ی مطالعاتی با مجموعه‌ای از متون الکترونیکی ماشین‌خواندنی به نام پیکره سر و کار دارد.

وی گفت: پیکره‌ها دارای انواعی چون خاص، عام، تاریخی، موازی، به‌روز‌شونده، چندزبانه و زبان‌آموز هستند و نرم‌افزارهای واژه‌نما/واژه‌یاب نمونه‌ای از این ابزارها هستند که امکانات متعددی همچون نمایش واژه در بافت متنی، ارائه‌ی فهرست بسامدی واژه‌های متن، نمایش همایندهای موجود در متن، مشخص‌کردن کلیدواژه‌های متن و ارائه‌ی خوشه‌های واژگانی را برای کاربران فراهم می‌کنند. بنابراین با داشتن چنین نرم‌افزارهایی می‌توان به مطالعات زبانی کمی و کیفی پرداخت.

دکتر مولودی افزود: در سبک‌شناسی پیکره‌بنیاد، به‌منظور شناسایی سبک نگارش نویسنده، روش‌های دستی و ماشینی با یکدیگر تلفیق‌ شده، تمامی مؤلفه‌های متن استخراج می‌گردد.

وی گفت: ازجمله مواردی که توسط ماشین و به‌صورت خودکار صورت می‌پذیرد، محاسبه‌ی همایندها، خوشه‌های واژگانی، فهرست بسامدی واژه‌ها و کلیدواژه‌های متن است. مواردی که عمدتاً به‌صورت دستی و بعضاً به‌صورت ماشینی و خودکار صورت می‌گیرد نیز، شامل برچسب‌زنی صرفی، نحوی و معنایی می‌شود؛ به این معنی که اطلاعات صرفی، نحوی و معنایی تمامی واژه‌های متن، توسط انسان یا موتورهای برچسب‌زن خودکار به پیکره‌ی متنی اضافه می‌شود. با در اختیار داشتن داده‌ی برچسب‌خورده در سه‌سطح گفته‌شده و داشتن یک نرم‌افزار واژه‌نما، می‌توان فهرست برچسب‌های صرفی و ساخت‌های نحوی و معنایی متن را به همراه فراوانی وقوعشان در متن شناسایی نمود و به تصویر دقیقی از سبک نویسنده دست یافت.

استاد دانشگاه شیراز تاکید کرد: روش نام‌برده را می‌توان برای هر اثری اعمال کرده و سبک نگارش آن را شناسایی نمود. بنابراین می‌توان این شیوه‌ی نوین مطالعاتی را بر روی متن الکترونیکی اشعار حافظ نیز به کار بست و سبک نگارش آن را براساس وجوه متعدد ذکرشده مشخص نمود. ایشان تأکید کرد، برای دستیابی به این مهم، نخست باید داده‌های الکترونیکی غزلیات حافظ و همچنین همه‌ی شاعران هم‌عصر او تعیین شود. به این معنا که شناسنامه‌ی هر غزل به‌طور کامل مشخص شود. سپس داده‌‌های موردنظر در سه سطح صرف، نحو و معنا برای مسائلی که بررسی می‌کنیم، مشخص گردد. همچنین برچسب‌هایی که برای دیگر صناعات ادبی می‌شناسیم، باید مشخص شود تا به نتیجه‌ی مطلوبی برای انجام سبک‌شناسی پیکره‌بنیاد روی متن الکترونیکی اشعار حافظ دست یافت.

سیصدوبیست‌ودومین نشست حافظانه

«نشست بازشناسی ترجمهی پال اسمیت استرالیایی

از دیوان حافظ»

سیصدوبیست‌ودومین نشست از مجموعه نشست‌های مرکز حافظ‌شناسی، با عنوان بازشناسی کتاب ترجمهی پال اسمیت استرالیایی از دیوان حافظ، روز دوشنبه ۲6 فروردین‌ماه ۱۳۹۸، در آرامگاه حافظیه، با حضور جمعی از دانشگاهیان و اهالی فرهنگ و ادب برگزار شد.

این مراسم با سخنرانی دکتر کاووس حسن‌لی، مدیر مرکز حافظ‌شناسی و کرسی پژوهشی حافظ آغاز شد. وی ضمن خوشامدگویی به حاضران و سپاسگزاری از خانم دکتر زهرا طاهری، استاد دانشگاه ملی استرالیا که دعوت مرکز‌حافظ‌شناسی را برای سخنرانی در این نشست پذیرفتند، درخصوص اهمیت ترجمه گفت:

ترجمه‌ی مناسب و درست، دری است که به جهانی دیگر باز می‌شود و راهی‌ست که معنا و مفهوم آثار ارزشمند ما را به ذهن و ضمیر دیگران منتقل می‌کند. ترجمه وسیله‌ای‌ست که از طریق آن می‌توان خود را در دیگران گسترد. بی‌گمان اگر امروز بزرگان ادبی ما در جهان شناخته‌شده و نام‌آورند، به همین دلیل است که آثارشان ترجمه شده است. اگر کسی مانند فیتزجرالد انگلیسی نبود، خیام این همه در جهان محبوبیت نداشت. درست است که ترجمه‌ی فیتزجرالد از خیام با خیامی که ما در ایران می‌شناسیم تفاوت‌های بسیار دارد، اما جهان غرب خیام را عموما از طریق همین ترجمه‌ی فیتزجرالد می‌شناسد. اگر می‌شنویم آثار مولوی در چند سال اخیر از پرفروش‌ترین آثار جهان غرب و آمریکاست، یکی از دلایل این آوازه، ترجمه‌ای‌ست که مثلا کلمن بارکس از آثار مولانا داشته است و این در حالی‌ست که نه کلمن بارکس و نه پال اسمیت و نه بسیاری دیگر از مترجمان آثار فارسی، با زبان فارسی و با ظرافت‌های ادبی این زبان آشنایی ندارند. درواقع آن‌چه از طریق ترجمه به نام اشعار حافظ یا خیام یا مولانا در جهان منتشر و خوانده می‌شود با حقیقت این اشعار فاصله‌ی بسیار دارد. اما از سوی دیگر، هیچ چاره‌ای هم نیست جز تلاش برای ترجمه و البته تلاش برای ترجمه‌ی صحیح.

وی افزود: شعر، به‌ویژه اشعار حافظ که پر از ایهام‌ و معانی چندپهلوست و شعری‌ست لایه‌لایه و تودرتو، هرگز تن به ترجمه نمی‌دهد و آن‌چه از صافی ترجمه می‌گذرد، بخش بسیار اندکی از آن شعر واقعی‌ست.

برای ترجمه، هم شناخت شایسته‌ی زبانِ مبدأ ضروری است و هم شناخت شایسته‌ی زبان مقصد. اگر یک اثر ادبیِ فاخر مثل شعر حافظ که پر از پیچیدگی‌های زبانی‌ست، بخواهد ترجمه شود، افزون‌بر آشنایی با زبان فارسی، نیازمند درک ظرافت‌های زبانی و بیانی شعر حافظ هم هست. کدام متن ادبی‌ست که از چنین بختیاری بهره‌مند باشد که مترجم آن متن هم بر زبان مبدأ، هم بر زبان مقصد و هم به روح اثر ادبی تسلط داشته باشد و آن را به درستی درک کند؟ با این همه، کسی مانند فیتزجرالد به‌دلیل ذوق شعری و آشنایی با ذائقه‌ی مردم مغرب‌زمین ترجمه‌ای را که به نام خیام منتشر کرد چون با ذائقه‌ی مردم سازگار بود، مشهور شد و خوانندگان بسیاری یافت. کسی مانند کلمن بارکس که خودش زبان‌شناس و شاعر است و کسی مثل پال اسمیت که شاعر است، به‌دلیل همین ذائقه‌ی شعری، اگر زبان مبدأ را هم نشناسند، چون زبان مقصد را خوب می‌دانند، اگر ترجمه‌ی مناسبی فراهم آورند، ترجمه‌ی آن‌ها در زبان مقصد علاقه‌مندان بسیاری می‌تواند داشته باشد. با این همه، همیشه باید به یاد داشته باشیم که این ترجمه‌ها با اصل اثر که در زبان مبدأ پدید آمده است، بسیار فاصله دارد.

سپس دکتر زهرا طاهری، استاد دانشگاه ملی استرالیا و سخنران این نشست، به‌شرح حال و زندگی پال اسمیت پرداخت. این استاد دانشگاه نخست تاکید کرد: برای دریافتن درک و دانش پال اسمیت از حافظ و شعرش، باید دید که او از چه زاویه‌ای به حافظ می‌نگرد؟ حافظ از دیدگاه او چگونه انسانی است و شعر حافظ را حاوی چه پیامی می‌داند؟ باید دید که پال اسمیت کدام بُعد حافظ را می‌شناسد و از کدام بُعد غافل مانده است؟

به گفته‌ی وی پال اسمیت در سال 1965 در یک سفر دریایی از بمبئی به ایتالیا، با مردی آشنا می‌شود که تازه به‌خیلِ مریدان “مهربابا” پیوسته بود. پس از یک‌سال بررسی زندگی و تعالیم مهربابا، اسمیت به‌گروه مریدان او می‌پیوندد، طریق او را پیشه می‌کند و او را به‌عنوان پیرروحانی خود برمی‌گزیند. در دوران خواندن “مقالات” مهر بابا، اسمیت با نام و شرح حال حافظ آشنا می‌شود. مهربابا (1894-1969) اصالتاً ایرانی‌ست و نامش مروان شهریار ایرانی‌ست. او در یک خانواده‌ی زرتشتی ایرانی در هند به دنیا آمده، در ۱۹سالگی به تحولات روحانی رسیده و پس از هفت سال سلوک تحت ارشاد پنج مرشد روحانی، خود را رهبر روحانی‌ای که تجسم حضور خدا در زمین است، می‌دانست. او در ۲۷سالگی مکتب روحانی خود را بنا نهاد و مریدان و پیروان بسیاری به او اعتقاد آوردند. از ۳۰‌سالگی سکوت اختیار کرد و از طریق الفبا و اشارات دست با دیگران ارتباط برقرار می‌کرد. روزه و چله‌نشینی از اصول تعالیم او بود و در جمع بزرگ پیروانش از آل.اس.دی و داروهای مخدر دیگر استفاده می‌کرد. مهربابا شیفتگی غریبی به حافظ داشت و در شرح حال او نوشته است که حافظ، بزرگ‌ترین شاعر روی زمین است؛ اما هنوز کسی نتوانسته است شعرهایش را به انگلیسی ترجمه کند.

شش سال پس از پیوستن به مریدان مهربابا، پال اسمیت در سال 1971 کار برگرداندن دیوان حافظ به انگلیسی را شروع می‌کند و در طول دوازده سال ترجمه‌ی 791 شعر را به‌اتمام می‌رساند. خودش معتقد است که اولین کسی است که فرم درست غزل را به انگلیسی سروده است و از قول یکی از دوستان حافظ‌شناسش می‌نویسد که این ترجمه 99درصد حافظ است و ۱‌درصد پال اسمیت.

اولین کسی که ترجمه‌ی دیوان حافظ را از او می‌خرد، جودیت رایت یکی از معروف‌ترین شاعران استرالیاست. او بعد از آشنایی با حافظ و با الهام از شعرهای او، مجموعه‌شعری به نام غزل چاپ می‌کند. پال اسمیت هم بعد از آن 30کتاب، مقاله، نمایشنامه، داستان، داستان‌های رادیویی و کتاب کودکان براساس زندگی حافظ نوشته است. یک رمان سه‌جلدی هم براساس شرح حال حافظ نوشته که نوشتن آن 14سال طول کشیده و بعداً به‌صورت نمایشنامه درآمده و در دهه‌ی نود در استرالیا اجرا شده است. موسیقی متن این نمایشنامه را جان‌راس موسن که موسیقی‌دانی بسیار پرآوازه‌ای است، نوشته و اخیرأ هم اسمیت مجموعه‌ی شعری چاپ کرده که آغاز هر شعرش مطلع غزلی از حافظ است.

دکتر طاهری، افزود: پال اسمیت خود شاعر است و با ادبیات آشنایی نزدیکی دارد. آشنایی‌اش با حافظ را مدیون مراد خود، مهربابا است. پس ازخواندن نوشته‌های مهربابا که معتقد بود تا آن زمان کسی نتوانسته است حافظ را از طریق ترجمه، به انگلیسی‌زبان‌ها بشناساند، پال اسمیت با مقاله‌ها و ترجمه‌های مسعود فرزاد آشنا می‌شود. در یکی از این مقالات مسعود فرزاد می‌نویسد: “دیوان حافظ منتظر یک شاعر انگلیسی‌زبان است که با یک پژوهشگر حافظ‌شناس ایرانی همکاری کند تا بتوانند شعرهای حافظ را به انگلیسی ترجمه کنند. چون یک انگلیسی‌زبان، توانایی شناخت ظرافت‌های زبان شعر حافظ را نمی‌تواند داشته باشد و یک فارسی‌زبان هم نمی‌تواند ترجمه‌ی خوبی براساس ظرافت‌های زبانی انگلیسی به‌دست بدهد.”

پال اسمیت به جمع‌آوری ترجمه‌های دیوان حافظ به انگلیسی می‌پردازد و در طول هشت‌ سال تمام ترجمه‌های دیوان حافظ به انگلیسی را می‌خواند. از سال 1905 تا زمان ترجمه‌ی دیوان حافظ، پال اسمیت در سال 1986 بیش از 60 برگردان دیوان حافظ به انگلیسی چاپ شده است که او همه را می‌خواند. وی می‌نویسد که برایش امکان اینکه زبان فارسی را در حد شعر حافظ یاد بگیرد وجود نداشته و برای نزدیک‌شدن به جهان شعر فارسی، نیاز به حداقل ده سال آموزش زبان فارسی داشته است، که بتواند یک ترجمه‌ی تحت‌اللفظی مانند دیگران به‌دست بدهد. دو سال از وقتش را هم به یادگرفتن سرودن غزل به انگلیسی سپری می‌کند، اما هنوز اسباب بزرگی خود را مهیا نمی‌بیند. اسمیت می‌نویسد که شبی در یأس و نومیدی و حالتی که می تواند آن را “دلتنگی برای خدا” بنامد در حالی شبیه به خلسه قلم به دست می‌گیرد و شعری می‌سراید و راضی از آنچه سروده است، فردا تمام ترجمه‌های موجود غزل “دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند” را جمع و کار ترجمه را شروع می‌کند. در طول یک سال‌ونیم پس از شروع ترجمه، 150غزل را به انگلیسی برمی‌گرداند، اما تلاش و کم‌وکاستی‌ها و فرسودگی روحی باعث می‌شود که کار ترجمه را رها کند. در همان زمان در گوش جانش ندایی می‌شنود که می‌گوید: “تو تا به حال این کار را برای خودت کرده‌ای. از این به بعد این کار را برای من بکن. فقط یک‌بار دیگر امتحان کن و قلم را بردار. من تو را یاری خواهم کرد.” وقتی دوباره قلم به دست می‌گیرد، این او نیست که می‌نویسد، بلکه قلم خود به نوشتن روان است. برای تمام‌کردن کار ترجمه با بیم و امیدهای بسیاری دست‌به‌گریبان می‌شود و شبی هم حافظ را به خواب می‌بیند در باغ گل سرخی که در اطراف مزار اوست، از این خواب درمی‌یابد که طنز و ظرافت کلام حافظ را نادیده انگاشته و بعد از آن مدتی را به‌کارکردن روی جنبه‌های طنز و ظرافت‌های کلامی حافظ می‌گذراند.

دکتر طاهری اظهار داشت: جانِ کلام پال اسمیت در پایان مقدمه‌اش بر دیوان حافظ این است که حافظ پیر روحانی او و تمام کسانی است که با شعرهایش فال می‌گیرند.

این نشست با همکاری اداره‌ی کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس و مرکز پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز برگزار گردید.

سیصدوبیست‌ویکمین نشست حافظانه

«بازشناسی کتاب این کیمیای هستی»

اثر دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی

نشست بازشناسی کتاب این کیمیای هستی، اثر دکتر شفیعی‌کدکنی، روز یکشنبه ۲۵ فروردین‌ماه ۱۳۹۸، در مجموعه‌ی تالار حافظ، به همت مرکز حافظ‌شناسی و کرسی پژوهشی حافظ با همکاری اداره‌ی کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس و مرکز پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز، با حضور جمعی از دانشگاهیان و اهالی فرهنگ و ادب برگزار شد.

در این مراسم، نخست دکتر کاووس حسن‌لی، مدیر مرکز حافظ‌شناسی ضمن خوشامدگویی به حاضران و سپاسگزاری از سخنرانان جلسه، یادآور شد که در مراسم افتتاحیه‌ی بیست‌ودومین یادروز حافظ (۲۰ مهرماه ۱۳۹۷)، کتاب این کیمیای هستی رسما رونمایی شد، اما در آن زمان امکان و مجال بررسی این کتاب نبود به همین دلیل مركز حافظ‌شناسى نشست اختصاصی این اثر را در برنامه‌ی كاری خود قرار داد و هم‌اینک بسیار خرسندیم که به بهانه‌ی بازشناسی کتاب اين كيمياي هستى گردهم آمده‌ایم.

مدیر کرسی پژوهشی حافظ، درخصوص کتاب این کیمیای هستی با اشاره به اینکه، مطالب این کتاب در سه جلد و نزدیک به ۱۳۰۰ صفحه (۱۲۸۰صفحه)، از سوی انتشارات سخن، در سال ۱۳۹۷ منتشر شده است، گفت: البته آقای دکتر شفیعی‌کدکنی وعده‌ی تالیف جلد چهارم و پنجم این کتاب را هم داده‌اند.

وی افزود؛ به دلیل ماهیت این کتاب که برخی مطالب آن پیش از این به گونه‌ای پراکنده در آثار دیگر آقای دکتر شفیعی‌کدکنی آمده است، مباحث گاهی به‌ناگزیر تکرار شده و استاد شفیعی‌کدکنی در مقدمات، از این ناگزیری تکرار چندین بار سخن گفته‌اند. اما بازهم مطالب خواندنی دیگری در این مجموعه وجود دارد؛ از آغاز جلد نخست که آقای دکتر شفیعی‌کدکنی از بیماری «انشانویسی در تحقیقات ادبی» سخن می‌گویند تا بحث پایانی جلد سوم که بحث «مستور و مست» و پیوند آن با اندیشه‌های صوفیانه و اشعری‌گری است و بحث آدم و نیز اراده‌ی معطوف به آزادی که از دید دکتر شفیعی‌کدکنی هیچ یک از سخن‌سرایان ایرانی از این نظر به پای حافظ نمی‌رسند.

ایشان در پایان ضمن قدردانی از همه‌ی حاضران، سپاس ویژه‌ی خود را به استادان ارجمند، جناب آقایان دکتر جعفر مؤید شیرازی و دکتر نصرالله امامی که دعوت ایشان را برای سخنرانی در این جلسه و بازشناسی کتاب یادشده پذیرفتند، تقدیم کرد.

در ادامه‌ی این مراسم، دکتر نصرالله امامی، استاد بازنشسته‌ی زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز، سخنان خود را با محور گستره‌ی پژوهشی آثار دکتر شفیعی‌کدکنی آغاز کرد و گفت: حوزه‌ی پژوهش‌های استاد شفیعی‌کدکنی شامل گستره‌ی چشمگیری است که پژوهش‌های مستقلی در حوزه‌ی نقد و تصحیح متون کهن و معاصر، تاریخ‌نگاری ادبی و سبک‌شناسی، عرفان‌پژوهی و چند شاخه‌ی دیگر را دربرمی‌گیرد.

ایشان به چاپ‌های پیشین کتاب این کیمیای هستی اشاره کرد و گفت: این کیمیای هستی نام مجموعه‌ای آراسته به نام استاد شفیعی‌کدکنی است. چاپ اوّل این کتاب در یک جلد، به همت ولی‌الله درودیان، در سال 1378 به‌وسیله‌ی انتشارات آیدین تبریز منتشر شد. این چاپ با وجود شهرت خود به اعتبار نام و جایگاه استاد شفیعی‌کدکنی، بازتاب درخور و چشمگیری نیافت و علت این موضوع، شاید سلیقه و شیوه‌ی تدوین این اثر بود که براساس پسند گردآورنده و نه عاملیت و نظر استاد انجام شده بود. همین موضوع سبب شد تا پژوهشگرانی که به این اثر استناد می‌کنند، به‌ویژه در بخش یادداشت‌ها، با احتیاط عمل کنند؛ زیرا گردآورنده در برخی از یادداشت‌ها، به اجتهاد خود مطالب و شواهدی افزوده که به لحاظ علمی مجاز به انجام آن نبوده است. چند سال بعد استاد شفیعی‌کدکنی زیر نظر خود، چاپ جدیدی از این اثر به دست داده که به‌کلی با چاپ پیشین آن متفاوت است. چاپ اخیر که یک‌بار در سال 1396 و باردیگر در سال 1397 به‌وسیله‌ی انتشارات سخن در سه جلد منتشر گردیده است.

وی در ادامه به معرفی هریک از سه جلد کتاب یادشده پرداخت و گفت: جلد اول از این چاپ، به بوطیقا یا شعرشناسی حافظ اختصاص یافته که مجموعه‌ای از مقالات کوتاه و بلند پیرامون شعرشناسی حافظ است. برخی از این مقالات برگرفته از دیگر آثار استاد و بعضی برای اولین‌بار است که منتشر می‌شود. جلد دوم شامل یادداشت‌های استاد در حوزه‌ی واژگان حافظ است که گونه‌ای مطالعه‌ی فیلولوژیک و واژه‌شناسی در شعر حافظ است و می‌تواند برای درک مفردات و مفاهیم شعر حافظ، مفید و مغتنم باشد. جلد سوم کتاب، شامل درسنامه‌های حافظ از سال 1349 به بعد در درس حافظ‌شناسی استاد است که در دانشگاه تهران برگزار می‌شده و همچنان ادامه دارد. درنتیجه اثر حاضر ممکن است در آینده نیز گسترش یابد و چاپ مجلدات جدیدی از آن بر اساس تقریرات و یافته‌های علمی جدید ادامه پیدا کند و منتشر شود. بخش اخیر یعنی جلد سوم، با همکاری شمار بسیاری از شاگردان استاد نگاشته شده و هر قسمت از آن شیوه و نثر خاص خود را دارد و استاد تنها به ویرایش و نظارتی اجمالی بر این بخش اکتفا کرده است.

امامی در پایان سخنان خود، کتاب سه‌جلدی این کیمیای هستی را یکی از آثار بسیار مهم و مؤثر در حوزه‌ی حافظ‌شناسی خواند و مطالعه‌ی بردبارانه‌ی آن را به همه‌ی دانشجویان و علاقه‌مندان شعر حافظ توصیه کرد.

دکتر منیژه عبدالهی دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علوم پزشکی شیراز نیز، آخرین سخنران این نشست بود. وی با استناد به کتاب این کیمیای هستی گفت: استاد محمدرضا شفیعی‌کدکنی بر این باور هستند که در بوطیقای حافظ معانی بر بیان مقدم است. (این کیمیای هستی، ج2، ص113) به نظر می‌رسد این مفهوم و این عبارت درباب سه جلد کتاب این کیمیای هستی که حاصل تقریرات ایشان در سلسله درس‌گفتارهای حافظ‌شناسی است، نیز صادق است. به دیگر سخن، کتاب این کیمیای هستی فارغ از رسم و رسوم رایج در تالیف کتاب‌های تحقیقی و پژوهشی، تنها به معنا و مفهوم و محتوا نظر دارد و در پرداخت معانی حافظانه هیچ آدابی و ترتیبی نمی‌جوید. از این‌رو کسانی که در جست‌وجوی متنی منسجم و تحقیقی در خصوص شعر حافظ هستند، نمی‌توانند خواسته و مطلوب خود را در این کتاب بیابند. از سوی دیگر اما، کتاب کام و مراد حافظ‌دوستانی راکه می‌خواهند چندی با مضامین، واژه‌ها، ترکیب‌ها و اندیشه‌های حافظ، بی‌واسطه، سرکنند و خاطر خوش دارند، برآورده می‌کند و ذوق ادب‌دوستانی را برمی‌انگیزد که می‌خواهند چندی بی‌مزاحمت سخت‌گیری‌های نوشته‌های رسمی، در فضای شعر حافظ نفسی تازه کنند و احیانا پروازی و فرازوفرودی حافظ‌وار را تجربه کنند.

نشست بازخوانی کارنامه‌ی حافظ­ پژوهی زنده­یاد استاد سلیم نیساری

مرکز حافظ­‌شناسی و کرسی پژوهشی حافظ­، با همکاری اداره‌­ی کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان فارس و مرکز پژوهش­‌های زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز، در آستانه­‌ی چهلمین روز درگذشت استاد سلیم نیساری، نشستی با عنوان «بازخوانی کارنامه‌ی حافظ‌­پژوهی زنده­‌یاد استاد سلیم نیساری» برگزار کرد. این نشست در روز شنبه، چهارم اسفندماه ١٣۹٧، در سالن منتظری دانشکده‌­ی علوم، دانشگاه شیراز در ساعت 16:30 تا 18:30 برگزار شد.

این مراسم پس از تلاوت آیاتی از قرآن و نمایش فیلمی مستند ساخته‌­ی آقای شمس‌­الدینی درباره­‌ی استاد نیساری آغاز شد. در ابتدا، دکتر کاووس حسن‌لی مدیر مرکز حافظ‌­شناسی پس از خوشامدگویی به حاضران، زنده‌یاد دکتر سلیم نیساری را از استادان پرتلاش و نام‌دار زبان و ادبیات فارسی خواند که در حوزه‌ی آموزش زبان فارسی و گسترش آن نقش فعال داشتند و نیز در پیوند با حافظ آثار گرانمایه‌ای را پدید آوردند. وی با اشاره به سخنان پیشین خود درباه‌­ی استاد نیساری، ایشان را از پویاترین، دقیق‌ترین و علمی‌ترین حافظ‌شناسان و حافظ‌پژوهان دانست. اهدای نشان درجه یک حافظ‌­شناسی در سال 1387 و انتشار کتاب ارزشمند «نسخه­‌های خطی قرن نهم حافظ» در سال 1380 از جمله پیوندهای استاد نیساری با مرکز حافظ شناسی بود که دکتر حسن‌لی درباره­‌ی آن سخن گفت. مدیر مرکز حافظ‌­شناسی در ادامه‌­ی سخنان خود به طرحی اشاره کرد که در سال 1379 به همکاران خود در مرکز حافظ­‌شناسی پیشنهاد داده‌­بود. هدف از این طرح، پدیدآوردن نسخه‌ای از دیوان حافظ بود که با همکاری برجسته‌ترین حافظ‌شناسان و نسخه‌پژوهان دیوان حافظ باید سامان می‌یافت و با امضا و تایید این حافظ‌شناسان منتشر می‌شد. هسته­‌ی اولیه‌ی سیاست‌­گذاری این طرح آقایان: دکتر علی رواقی، دکتر اصغر دادبه، دکتر سلیم نیساری و استاد بهاءالدین خرمشاهی بوده­‌اند. پیشنهاد مرکز حافظ شناسی استفاده از تمام نسخه­‌هایی بوده که دکتر نیساری گردآوری کرده­‌بودند که تاکنون امکان استفاده از این نسخه‌­ها فراهم نشده است. در پایان دکترحسن‌لی درباره­‌ی نقش ویژه­‌ی دکتر نیساری در تاسیس دانشکده­‌ی ادبیات در شیراز سخن گفت. به گفته­‌ی ایشان دکتر نیساری در پی ابلاغ ماموریتی، در 20 اسفندماه 1333 به شیراز وارد می‌­شود و در 29 اسفند جشن افتتاحیه‌­ی دانشگاه شیراز را برپا می‌­کند و با وجود تعطیلی مراکز آموزشی تا 14 فروردین، دانشجویان از 9 فروردین 1334 در کلاس‌­های درس دانشکده‌ی ادبیات حاضر می‌­شوند. دکتر نیساری استادان بزرگی از جمله فروزانفر، سیّدکاظم عصار، احمد بهمنیار، سعید نفیسی، ذبیح‌الله صفا و… را برای تدریس در دانشگاه شیراز دعوت می­‌کند. سرانجام در تاریخ 14 اردیبهشت 1334 آقای دکتر لطفعلی صورتگر به عنوان رئیس دانشکده‌ی ادبیات به شیراز وارد می‌شوند و فعالیت‌های خود را در کنار دکتر سلیم نیساری آغاز می‌کنند.

با پایان یافتن سخنان دکترحسن‌لی، دکتر سید محمدهادی حسینی، مدیر روابط عمومی مرکز حافظ‌­شناسی، در جایگاه مجری برنامه، در کنار دکتر خسرو قاسمیان و دکتر مدینه کرمی، این نشست را اداره کرد. دکتر قاسمیان، عضو هیأت علمی دانشگاه علوم‌پزشکی، اولین سخنران این نشست بود. وی با تشکر از برگزارکنندگان جلسه‌ی بررسی و معرفی کارنامه‌ی حافظ‌پژوهی دکتر سلیم نیساری، به‌ویژه از پژوهشگر برجسته دکتر کاووس حسن‌لی که همیشه قدردان پژوهشگران به‌ویژه در حوزه‌‌ی حافظ‌پژوهی و سعدی‌شناسی هستند و نیز با خوش‌آمدگویی به خانواده‌ی استاد نیساری که در جلسه حضور داشتند، زنده‌یاد دکتر نیساری را پژوهشگری سترگ خواند و سه اثر برجسته‌ي ایشان یعنی: «مقدمه‌ای بر تدوین غزل‌های حافظ»، «دفتر دگرسانی‌ها در غزل‌های حافظ» و «تصحیح دیوان حافظ» را به منزله‌ی سه‌گانه‌ی استاد نیساری برشمرد و این سه اثر را به عنوان سه ضلع یک مثلث یا سه حلقه‌ی متصل به هم و تکمیل‌کننده‌ی یک‌دیگر دانست که در عین حال هر کدام به نوبه‌ی خود مستقل و منحصربه‌فرد هستند.

دکتر قاسمیان، با معرفی اجمالی سه اثر یادشده، به سه نقد عالمانه و موشکافانه‌ی استاد نیساری بر سه نسخه‌ي چاپی علامه قزوینی و غنی، دکتر پرویز خانلری و مسعود فرزاد اشاره کردند و نقد دکتر نیساری بر حافظ قزوینی را به‌صورتی فشرده بررسی و گزارش نمود و نقدهای ایشان را در حوزه‌ی حافظ‌پژوهی، روشن‌گر و راهگشا دانست.

دکتر مدینه­ کرمی دومین سخنران این نشست، سخنان خود را با طرح این مسئله آغاز کرد که بسیاری از بزرگان زبان و ادبیات فارسی- از جمله استاد نیساری- ترک‌زبان بوده‌اند؛ یعنی به زبانی غیر از زبان مادری خود گرایش پیدا کرده، آن را به خوبی فراگرفته و در گسترش و ترویج آن شاید بیش از گویشوران آن زبان کوشیده­‌اند. او علت اصلی این مسئله را وسواس و درنگ و دقت ویژه در فراگرفتن زبان و نیز استعداد ذاتی زبان و حضور عناصر ادبی در آن که باعث شوق بیشتر در فراگرفتن زبان می شود، دانست. وی افزود دکتر سلیم نیساری از پیشگامان تألیف کتاب در زمینه‌­ی آموزش زبان فارسی به غیرفارسی زبانان هستند. کتاب «فارسی یاد بگیرید» دکتر نیساری که در سال 1334 نوشته شده‌است، پیشگام این رشته در ایران است با این حال، بسیاری از معیارهای یک کتاب آموزشی مناسب از جمله عنوان مناسب، کیفیت نگارش و چاپ، برخورداری از تصاویر رنگی جذاب برای کمک به یادگیری فراگیران، نگارش بر اساس چارچوب نظری و علمی دقیق متناسب با سطح پایه، استفاده از آوانگاری را دارد.

دکتر کرمی در بخش دوم سخنان خود کتاب «دفتر دگرسانی­ها در غزل­های حافظ» را معرفی و بررسی کرد. ایشان با تمیزدادن «دگرسانی» از «اشتباه»، چند علت برای پدیدآمدن این همه اختلاف در ثبت واژه‌­ها و عبارت‌­های شعر حافظ، به نقل دکتر نیساری برشمرد که عبارتند از:1. تغییرات ایجادشده توسط خود حافظ؛ 2. تحریف آگاهانه یا ناآگاهانه­‌ی کاتبان؛ 3. عوامل طبیعی در اثر گذر زمان مانند اضافه شدن نقطه یا پاک شدن حروف و… . دکتر کرمی پیچیدگی و توبرتویی معنایی شعر حافظ را که موجب به شک‌افکنی کاتبان می­شده از دیگر دلایل دگرسانی در شعر حافظ برشمرد. وی افزود: در دفتر دگرسانی‌­ها، دکتر نیساری توضیحات دقیقی درباره­ی معیارهای گزینش متن اصلی و منتخب می‌­دهند که عبارتند از: 1. ضبط اکثریت نسخ، 2. ضبط اقدم و اهمّ نسخ 3. توجه به سنخ اندیشه و سبک بیان حافظ. این نشست با پرسش و پاسخ کوتاهی درباره­‌ی محتوای سخنرانی دو سخنران پایان یافت.

نشست نقد کتاب «دانشنامه‌ی حافظ و حافظ‌ پژوهی»

نشست نقد و بررسی دانشنامه‌ی حافظ و حافظ‌پژوهی ساعت 16:30 تا 18:30 روز شنبه 8 دی‌ماه 1397، در سالن شهید منتظری دانشکده‌ی علوم دانشگاه شیراز، به همت مرکز حافظ‌شناسی و کرسی پژوهشی حافظ، با همکاری اداره‌ی کل فرهنگ و ارشاد اسلامی، انجمن دوستداران حافظ و مرکز پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز برگزار شد.

در این نشست، آقای منصور پایمرد، ‎دکتر کاووس حسن‌لی، دکتر رضا رستگاری و دکتر فرزانه معینی با رویکردی نقدمحور درباره‌ی این دانشنامه سخن گفتند.

در ابتدای مراسم، دکتر حسن‌لی، مدیر مرکز حافظ‌شناسی، به دو رخداد علمی فرخنده و رخدادی تلخ در پیوند با حافظ اشاره کرد؛ چاپ دو كتاب «دانشنامه‌ى حافظ و حافظ‌پژوهى» به سرويراستارى استاد بهاءالدین خرّمشاهى و كتاب «اين كيمياي هستى» از دکتر محمّدرضا شفيعي‌كدكنى را دو اتفاق مهم و خوشايند در سال ٩٧ در زمينه‌ى حافظ‌پژوهى برشمرد كه به دليل اهميت آن‌ها مركز حافظ‌شناسى، نشست‌هاى نقد و بررسى دو اثر را در برنامه‌ی كار خود قرار داده است. وی همچنین به درگذشت استاد هاشم جاويد، حافظ‌پژوه و نویسنده‌ی كتاب «حافظ جاويد» در اردیبهشت‌ماه سال جارى اشاره كرد و آن را رویدادی تلخ دانست. سپس با اشاره به‌همكارى مركز حافظ‌شناسى در تدوين این دانشنامه گفت: حدود ٢٧٠ مدخل از اين دانشنامه را پژوهشگران شيرازى نوشته‌اند كه مقاله‌هايی بسيار روشمند و مفيد است.

مدير ‎مرکز حافظ‌شناسی ارائه‌ی مطالب تثبیت‌شده‌ی علمی و پرهیز از درج نظرات سلیقه‌ای و ذوقی را از اصول نگارش مدخل در دانشنامه خواند و گفت: علی‌رغم منحصر به‌فرد بودن این دانشنامه، عدول از این معیارها در برخی مقاله‌های آن دیده می‌شود. در ادامه سه سخنران دیگر، سخنان خود را در دو بخش ایراد کردند. ‎منصور پایمرد، مدیر انجمن دوستداران حافظ، در بخش اول سخنان خود تدوین دانشنامه‌ی حافظ و حافظ‌پژوهی را کاری لازم دانست. او گفت: این دانشنامه با تمام کاستی‌هایش، بیش‌تر پرسش‌های حافظ‌پژوهان را در سطوح مختلف پاسخ می‌دهد و به‌رغم اشکال‌هایی که دارد، متعهدانه و محققانه نوشته شده است. وی با انتقاد از روش انتخاب مدخل‌ها، گفت که جای بعضی از مقاله‌ها و مدخل‌ها در این دانشنامه خالی است. همچنین بخشی از مطالب دانشنامه به‌دلیل روشمندنبودن تکرار شده، حال آنکه با انتخاب روش مناسب می‌شد از حجم دانشنامه کم کرد.

‎ پس از وی دکتر رضا رستگاری، جانشین مدیر مرکز حافظ‌شناسی و پژوهشگر دوره‌ی پسادکتری این مرکز، سخنان خود را با بیان اهمیت و دشواری‌های دانشنامه‌نگاری آغاز کرد و گفت: کار دانشنامه از سه سال پیش آغاز شد. ابتدا فهرست مدخل‌ها و شیوه‌نامه‌ای برای نگارش و ارجاع‌دهی تنظیم و بنا شد هر کس در حوزه‌ی تخصص خود نوشتن مدخل‌هایی را برعهده گیرد. اما بدقولی و کم‌کاری برخی نویسندگان سبب شد که با پژوهشگران دیگر جایگزین شوند یا مدخل‌هایی حذف شود. اینکه نویسندگان دانشنامه در طول نگارش مدخل‌ها از کار یکدیگر خبر نداشتند هم باعث شد پاره‌ای مطالب تکراری به‌دانشنامه راه یابد. در هر حال تدوین دانشنامه لازم بود و عزم راسخ و همت مردانه‌ی گردانندگان سبب شد دانشنامه‌‌ای مستقل برای حافظ نگاشته شود. وی اظهار امیدواری کرد پرونده‌ی دانشنامه‌ی حافظ بسته نشود تا با استدراک مدخل‌های افتاده، الحاق مطالب لازم به‌مقالات و ویرایش‌های بعدی، نقایص دانشنامه اصلاح شود و به‌کمال برسد.

‎دکتر فرزانه معینی از همکاران و نویسندگان مدخل‌های «دانشنامه حافظ و حافظ‌پژوهی» آخرین سخنران این نشست بود. او در بخش اول سخنانش تدوین این دانشنامه را ارزشمند دانست. وی به‌استناد سایت بنیاد دانشنامه‌نگاری گفت: تا سال 88 دویست دانشنامه در کشور نگاشته شده است. او با توجه به زمان‌بر و دقیق بودن کار تدوین دانشنامه این آمار را تأمل‌برانگیز خواند و با توجه به‌تنوع موضوع این ‌دویست دانشنامه، تدوین دانشنامه‌ای در پیوند با حافظ و حافظ‌پژوهی را که یکی از عرصه‌های مهم مطالعه و پژوهش ادبی است، ضروری خواند. دکتر معینی گستردگی موضوع و محتوای مدخل‌های دانشنامه را یکی از امتیازهای آن دانست، اما نبود نمایه و فهرستی که این تنوّع و فراوانی را بازنماید، از ضعف‌های این اثر خواند. از دیدگاه وی، ابهام در عنوان برخی از مدخل‌ها مانند «مناسب‌خوانی شعر حافظ»، «پاشان»، «گفتمان‌های حافظ» و ضعف دستوری عنوان در بعضی از مدخل‌ها مانند «پایان‌نامه‌های حافظ» را از دیگر عیوب این دانشنامه برشمرد.

استاد ‎پایمرد در بخش دوم سخنان خود تکرار محتوایی دانشنامه، پیروی نکردن از یک شیوه‌ی هماهنگ در مدخل‌نویسی و اطلاعات اضافی و غیرمرتبط در معرفی نویسندگان و تطویل کلام در برخی مدخل‌ها و استفاده از منابع دست سوم را از دیگر عیب‌های این دانشنامه برشمرد.

‎دکتر رستگاری در بخش دوم سخنان خود با اشاره به ‌تنوّع و گستردگی مطالب در اشعار حافظ گفت: دیوان حافظ تبلور تاریخ و فرهنگ ایرانی است و اشارات تاریخی و اصطلاحات علمی بسیار در اشعار او دیده می‌شود. تنظیم این‌گونه مقالات در دانشنامه‌ی حافظ با دیگر دانشنامه‌ها متفاوت است، زیرا باید با رویکرد حافظ‌محور نگاشته شود. وی اختصاص مقاله‌ی مستقل به‌معرفی افرادی نظیر عباس اقبال‌آشتیانی و محمّدابراهیم باستانی‌پاریزی به‌عنوان حافظ‌پژوه را شایان تأمل خواند و در پایان افزود: «راهنمای موضوعی حافظ‌شناسی» از دکتر کاووس حسن‌لی و همکارانشان، نمونه‌ای مجمل از دانشنامه‌ی حافظ است و می‌تواند مکمّل دانشنامه‌ و راهگشای پژوهشگران در مطالعات حافظ‌پژوهی باشد.

دکتر ‎معینی نیز در تکمیل سخنان خود در بخش دوم درباره‌ی نابسامانی منابع برخی مقاله‌ها و تکرار محتوایی دانشنامه و ضرورت بازنگری آن سخن گفت و یادآوری کرد: بیان این انتقادها و کاستی‌ها از ارزش و اهمیت دانشنامه نمی‌کاهد. او سخنان خود را با بیان ضرورت دست‌یافتن به نظام و قاعده‌ای روشن و تثبیت‌شده برای نگارش دانشنامه و نقد و بررسی دانشنامه‌هایی که تاکنون تدوین شده است، به پایان برد.